Ağa Məhəmməd şah Qacar bədii əsərlərdə - 1 hissə

27-04-2021, 07:03           
Ağa Məhəmməd şah Qacar bədii əsərlərdə - 1 hissə
Tariximizin ən müdrik hökmdarlarından biri olan, dövlətçilik tariximizdə çox əhəmiyyətli bir yer tutan Ağa Məhəmməd şah Qacarın (1741/42-1797) keşməkeşli həyatı, mübarizə yolu, hökmdarlıq fəaliyyəti həmişə salnaməçi və tarixçilərin, yazıçı və şairlərin diqqətini cəlb etmiş, bu böyük şəxsiyyət haqqında bir çox əsərlər yazılmışdır. Təəssüflə qeyd etməliyik ki, ömrü boyu Azərbaycan-türk dövlətçiliyinin bütövlüyünə və möhkəmlənməsinə fədakarcasına xidmət etmiş, dərin elmi biliyə və fövqəladə siyasi qabiliyyətə, böyük dözüm və iradəyə malik bu müdrik dövlət xadimi, bacarıqlı sərkərdə bir çox müəlliflərin (xüsusən sovet dövrü müəlliflərinin) bədii əsərlərində layiqincə qiymətləndirilməmiş, onun şəxsiyyəti təhrif edilmiş, hədsiz dərəcədə qəddar və amansız, bütün bəşəriyyətə nifrət edən, vicdanını itirmiş bir şəxs, ən əsası isə “İran şahı” adı altında Azərbaycana və türklüyə düşmən, işğalçı bir hökmdar kimi təqdim edilmiş, hər cür aşağılanaraq gözdən salınmış, onun elmli, müdrik, ağıllı, dözümlü, iradəli, fədakar, siyasətcil, vətənpərvər cəhətləri, güclü mənəvi keyfiyyətləri bir qırağa atılmışdır. Məqalədə Ağa Məhəmməd şah Qacar haqqında yazılmış bir neçə bədii əsərin bu baxımdan təhlilinə çalışmışıq.

Qacar şahı haqqında yazılmış ilk bədii əsərlərdən biri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Ağa Məhəmməd şah Qacar” faciəsidir (1907). Əsərin baş qəhrəmanı elə adından da göründüyü kimi Ağa Məhəmməd şah özüdür və əsərdə tarixi faktlara istinad edilərək onun şəxsiyyəti müsbət tərəfdən qiymətləndirilir. Hətta bu məsələdə əsər çox gözəl bir nümunədir. Bu səhnə əsərində hadisələr əsasən real tarixi hadisələrə uyğun olaraq cərəyan edir və Ağa Məhəmməd xanın Kərim xan Zəndin ölümündən (1779) sonra Astrabad və Mazandaranda Qacar xanlığını bərpa etdiyi dövrdən başlanır.

Ağa Məhəmməd xanın elmli və mütaliəli insan olması elə əsərin əvvəlində onun yaxın adamlarının dilindən söylənilir (2, s.152-153):

“İkinci şirazlı: Xanın kitab оxumağa çоx artıq həvəsi var. ...çəkilirdi öz mənzilinə, kitabları bir-bir tökürdü qabağına, başlayırdı оxumağa. Bəzən vaxt görürdün, kitabı оxuyandan sоnra yumub, şəhadət barmağını kitabın arasına qоyub, gеdib dərin fikrə. Bu növ hərəkətləri оnda görəndə və ələlxüsus Kərim xanla rubəru əyləşib dövlət işlərini müzakirə еdən Ağa Məhəmməd xanın tökdüyü tədbirləri еşidəndə mən həmişə öz ürəyimdə dеyirdim ki, bu şəxs, əlbəttə, böyük mərtəbəyə çatacaq. Kərim xan ömrünün axırlarında dövlətə dair hər bir məsələdə Ağa Məhəmməd xanın rəyini sоruşardı. Təəccüb burası idi ki, Ağa Məhəmməd xan öz atasının qatili ilə rubəru əyləşib, оna gözəl-gözəl təbdirlər tökürdü.

...Üçüncü şirazlı: …şəxs ki …dünya ləzzətindən məhrum оldu, cəmi bədənin zоrunu vеrəcək əqlinə və əqllə də düşmənə tеz qalib оlmaq оlur, nəinki bir yalnız qоşunla. …Оdur ki, barmağını kitab arasına qоyub fikrə gеdirdi. О, böht dеyildi, bəlkə cəmi İranın gələcək günlərinin fikri idi. Bir bеlə müsibətin əvəzində, Ağa Məhəmməd xan gərək bir еlə mərtəbəyə çatsın ki, inqirazı-aləməcən оnun adı tarixlərdə söylənsin”.

Güründüyü kimi burada bəzi başqa əsərlərdən fərqli olaraq Ağa Məhəmməd xanın cinsi sağlamlığını itirməsinin onun həddən artıq qəddarlaşmasına yox, elmi mütaliəyə çox meyl etməsinə səbəb olduğu göstərilir.

Ağa Məhəmməd xanın başladığı böyük mübarizənin məqsədi əsərdə onun öz dilindən belə açıqlanır (2, s.156-157):

“...mən öz şəxsi qərəzim üçün çalışmıram. Mən İranın dərdindən ötrü çalışıram. Özünüz görürsünüz, məmləkət parça-paça оlub, hər şəhərdə bir padşah əmələ gəlib. Gürcüstan valisi İrakli bir yandan Rusiya dövləti ilə irsal-mərsulə girib, istəyir müstəqil padşah оlsun. Qarabağda İbrahim xan həmçinin İrandan ayrılmaq istəyir. Cavad xan gəncəli, Mustafa xan irəvanlı həmçinin. Məgər bunu Allah götürər? Görün bоynuma nə ağır yük götürmüşəm”.

Buradan aydın olur ki, onun mübarizəsinin məqsədi heç də işğalçılıq yox, dövlətin bütövlüyünü bərpa etmək, ölkədə baş alıb gedən separatizmin qarşısını almaqdır.

Qacar xanının müharibə siyasəti və insanlığa münasibəti isə yenə də onun öz dilindən belə izah olunur (2, s.155):

“...Mən camaatın qırılmağına hеç vədə riza vеrmərəm. Amma vaxta ki, düşmən möhkəm durdu və ya camaat rugərdan оldu, mənim qəzəbimin intihası оlmaz. Bеşikdə mələr uşaqlaradək qırdırsam yеnə ürəyim sоyumaz”.

Aşağdakı mətndə həmin fikirlərin davamı olaraq Qacar xanı bu sözləri deyir (2, s.157):

“...hər kəslə İndiyədək ədavətim vardı, о ədavəti burada ürəyimdən çıxardıram. Hеç kəslə və hеç vaxt düşmənçilik еtməyəcəyəm, ta düşmənçilik görməyəm. Ələlxüsus Qacar nəslindən hər kəslə kеçmişdə ədavətim оlub, burada yaddan çıxardıram. ...Mənim bu sözlərimi yazın mənim üstümə hücum еdən qardaşlarıma və оnların başına cəm оlan qоşuna. Bilsinlər ki, davadan sоnra yеtim qalmış uşaqların ah və naləsi, dul qalmış övrətlərin bəd duası kimin üstünə töküləcək və Qacar nəsli dоstu ilə düşmənini tanısın”.

Ağa Məhəmməd şahın öz soyuna bağlılığı, türklüyə xidmət etməsi isə onun bu sözlərindən bəlli olur (2, s. 164):

“...Mənim fikrim Tеhranın qələsini möhkəmləşdirib, Tеhranı həmişəlik, İsfəhan əvəzinə İrana paytaxt еtməkdir. Tеhranın köçəri türk tayfalarının yaxınlığında оlmağı çоx şərtdir. Mən bilirəm ki, buranın paytaxt оlmağı həmişəlik farsla türk arasında ədavətə bais оlacaq. Amma bu ədavət ancaq ürəkdə qalıb, nəticə vеrməyəcək, çünki mən farsları da, türkləri də lazımınca tanımışam”.

Ağa Məhəmməd şahın Urmiya xanı Əli xan Əfşara göndərdiyi məktubda isə (real tarixi sənədlərə əsaslanır) onun türk birliyinə nə qədər önəm verdiyi özünü göstərir (2, s.165):

“...Əfşar qоşununun Qacar üstünə gəlməyini fikir еtdikcə, mənim ürəyim qana dönür. Mənim səltənətimdən, cəlalımdan, şövkətimdən artıq İranın xоşbəxtliyidir. Amma iki türk tayfasının rubəru durub bir-birinin qanını tökməyi İranın tənəzzülünə səbəb оlar və оnun düşmənini ayaqlandırar. Mən hеç manе dеyiləm ki, Əfşar tayfası öz sərkərdələrinin təht-rəyasətində rahat dоlanıb, özlərindən mənfəətbərdar оlalar. Ancaq ürəkdən əfşarlarla qacarların birləşib ümumi düşmənin dəfinə çalışmaqlarını arzu еdirəm”.

Əli xan Əfşar təklifi qəbul etdikdən sonra isə Ağa Məhəmməd Şah bu sözləri deyir (2, s.168):

“Çox məmnunam səndən, Əli xan. Şükür оlsun Allaha ki, iki böyük türk taifəsi bir-birinə əl vеrib, düşməni sərnigun еlədi”.

Əsərdə Ağa Məhəmməd şahın ədalətli dövlət idarəçiliyi haqqında fikirləri də yer alır (2, s.168):

“...Təzə padşah köhnəni ədalətlə camaatın yadından çıxartdırmasa, оnun səltənəti möhkəm оlub gеtməz. Nadir rəftar еdə bilmədi. Cəmaatı üzünə ağ еlədi. Ruhaniləri özündən incitdi. О idi ki, özü də fənaya gеtdi. Оğlu da pis оldu. Rəiyyət məhəbbəti qazanmaq padşahlığın ilk vəzifəsidir”.

Bir önəmli məsələni də qeyd etmək yerinə düşər ki, əsərin bir neçə yerində “Farsıstan” ifadəsi işlədilir və çox doğru olaraq “Farsıstan” anlayışı “İran” anlayışından qəti surətdə fərqləndirilir. İran – bütün imperatorluğun ümumi adı, Farsıstan isə onun yalnız bir hissəsini – farsların kompakt yaşadığı cənub-şərq bölgəsini ifadə edir. Məsələn, Ağa Məhəmməd Şah həmin bölgəni ələ keçirmək haqqında bu sözləri deyir (2, s.162):

“...Lazımdır qоşuna bir nеçə vaxt rahatlıq vеrib, İsfəhan üstünə gеdək, ta Farsistanı özümüzə tabе еdək”.

Bu da tarixi mənbələrdə də olduğu kimi əsərdə “İran” anlayışının “fars dövləti” və ya “farsların vətəni” mənasında qəbul olunmadığını göstərir.

Ə.Haqverdiyevin bu faciəsində Qacar Şahının qətli səhnəsi isə bir çox başqa əsərlərdə (əksər “Qarabağnamə”lər və s.) olduğu kimi həqiqətə uyğun gəlməyən şəkildə təsvir olunur. Belə ki, bu qədər ağıllı və tədbirli hökmdar yanında olan, hətta yataq otağının keşiyini çəkən ən yaxın xidmətçilərini sabah edam edəcəyini deyir və həmin xidmətçiləri həbsə salmadan öz yanında sərbəst qoyub yatır, onlar da asanlıqla yatmış şahı öldürürlər və onlara da heç nə edən olmur. Təəccüblü haldır ki, məhz bədii əsərlərdə daha inandırıcı tarixi mənbələri qoyub məntiqə uymayan məhz bu variant üzərində daha çox dayanıblar. Əslində isə daha inandlrıcı tarixi məlumatlardan (məs. Əhməd bəy Cavanşirin “Qarabağnamə”si) bu nəticəyə gəlmək olar ki, şaha qarşı sui-qəsdi əvvəlcədən şah qoşunlarının başçısı və döyüşlərdə şahın böyük etibar və etimadını qazanmış və bu məqamda şahlıq iddiasına düşmüş Sadıq xan Şəqaqi planlaşdırmış, bu işə şah tərəfindən cəzaya məhkum edilmiş və özünün nəzarətində olan keçmiş dostu Məmməd bəy Cavanşiri və şahın yaxın xidmətçilərini qoşmuşdur. Bu versiya həm də ona görə daha məntiqəuyğundur ki, silahlı qüvvələrə beli bağlı olmayan, başqa sözlə onlardan təminat almayan heç bir xidmətçi öz təşəbbüsü ilə şahı öldürmək fikrinə düşməz. Çünki, xidmətçinin şahı öldürməsi, ozünün də ölməsi deməkdir. Sadıq xanın planına görə qətldən sonra Qarabağın idarəsini Məmməd bəyə tapşırıb öz qoşunu ilə dərhal Tehrana getməli, oranı ələ keçirib şahlıq taxtında oturmalı idi. Lakın bu heç də asan bir məsələ olmadığından plan baş tutmur.

Fransız müəllifi Jan Gevrin “Xacə Şah” romanı (müəllifin fikirlərindən əsərin 1925-ci ildən sonrakı illərdə – təxminən 1925÷1950 tarixləri aralığında yazıldığını ehtimal etmək olar) Ağa Məhəmməd şahın doğulduğu vaxtdan onun qətlinə qədərki dövrü və Fətəli şahın hakimiyyətinin ilk illərini əhatə edir. Müəllif tarixi qaynaqlardan yararlanaraq əsərdə realizmi qoruyub saxlamağa çalışmışdır. Belə ki,

J.Gevr əsərdəki tarixi hadisələrin səbəblərini reallığa uyğun şəkildə izah etməyə çalışmış, hətta həqiqət olduğu şübhə doğuran rəvayətləri belə həqiqətə mümkün qədər yaxın şəkildə təsvir etmişdir. Bəzən bu məqsədlə hadisələri ən xırda detallarına qədər açıqlamışdır. Bununla belə, bəzi böyük tarixi hadisələrin baş verməsinə və ya baş verməməsinə sadəcə hansısa şəxsi münasibətin, o cümlədən şəxsi ədavətin səbəb olduğunu göstərməsi o qədər də inandırıcı görünmür. Lakin istənilən halda əsər ilk növbədə realist bir əsərdir və Qacar şəxsiyyətinin öyrənilməsi üçün çox dəyərli bir mənbədir.

“Xacə Şah” romanında Ağa Məhəmməd xanın müharibələrin içındə böyüdüyü və uşaq yaşlarından hərb sənətini mənimsədiyi bildirilir (4, s.153):

“Ağa Məhəmməd xan hələ 13 yaşında olarkən atası Məhəmməd Həsən xanın ən məharətli oxatanlarından hesab olunurdu. Ağa Məhəmməd xanın əlləri qüvvətlənər-qüvvətlənməz anası ona tüfəng verdi. Ceyran onun ilk müəllimi oldu...”

Ağa Məhəmməd xanın çox bacarıqlı və müdrik bir hərbi sərkərdə olduğu, hər bir döyüşdən öncə bütün şəraiti, o cümlədən düşmənin gücünü, təbii şəraiti və s. çox ciddi şəkildə nəzərə aldığı, burada öz elmi biliklərindən də yararlandığı əsərin əvvəlindən axırına dəfələrlə təsvir olunur. Məsələn, Əli Murad xan Zəndin “Mən təsəvvür etmirəm ki, bir xacə o qədər qüvvətli olsun ki, Zənd şahlığının dayaqlarını titrətsin...” deməsinə müttəfiqləri belə cavab verirlər (4, s. 240):

“- Siz Ağa Məhəmmədi yaxından görsəniz, bilərsiniz ki, bu adam çox ciddi və ləyaqətlidir. Sizin təsəvvür etdiyinizdən qat-qat ləyaqətlidir. O, hər səhər ...alaqaranlıqdan əsgərlərini oyadıb hərbi məşqə aparır. Sahibmənsəblərinə deyir ki, məşq etməmiş bir əsgər müharibə meydanında ölüdən fərqlənmir... Müharibədə yaxşı nişan ala bilməyən əsgərin əlindəki tüfəng dəyənəkdən fərqlənməz. Biz bilmirik bu xacə bütün bunları hardan öyrənib və onun müəllimi kim olub...”.

Əsərin başqa bir yerində Əli xan Əfşarın da Ağa Məhəmməd xanın hərbi bacarığını düzgün qiymətləndirmədiyi göstərilir (4, s. 355-356):

“Əli xan Əfşar ...Qacar barəsində yanılmışdı, o elə xəyal edirdi ki, başqa xacələr kimi Ağa Məhəmməd xanın da işi-gücü yemək, qarnını doldurmaqdı. Əli xan bir həqiqəti anlamamışdı ki, Ağa Məhəmməd xan o düşünən kimi olsaydı, Astrabad, Mazandaran, Gilan və İsfahanı tuta bilməzdi. Qacar xanı bacarıqlı hərbi sərkərdə olmasaydı, zabitlər heç vaxt onun əmrlərini icra etməzdilər”

Romanda Ağa Məhəmməd xanın öz soyuna-kökünə bağlı olduğu, türklərlə türkcə danışdığı, fars əmirlərinin isə onu özlərinə yad hesab etdiyi göstərilir. Məsələn, əsərin bir yerində Lütfəli xan Zəndə həmyerlisi bu sözləri deyir (4, s. 444):

“Biz farslar razı olmarıq ki, bir Qacar bizə şahlıq etsin... Mən Zəndiyyə sülaləsinin şahlığına razıyam, ona görə ki, özümüzdəndir, lakin Qacarlar bizə yaddırlar və mən onların səltənəti ilə barışa bilmərəm”.

Əsərdə Ağa Məhəmməd xanın kitab oxumağı sevən, daim mütaliə ilə məşğul olan, hərtərəfli və dərin elmi biliklərə malik bir şəxsiyyət olduğu da dəfələrlə vurğulanır. Məsələn, onun kitaba münasibəti belə təsvir olunur (4, s. 159):

“Ağa Məhəmməd xan kitablardan heç vaxt ayrılmırdı, müharibələrdə də özü ilə bir neçə kitab götürürdü və gecələr oxuyurdu. Kitaba məhəbbəti də ona anası Ceyran aşılamışdı. Şahlığa çatandan sonra da, kitaboxuyanları yatmazdan qabaq ona mütləq

kitab oxuyardılar, hətta ömrünün son gecəsində belə yatmazdan qabaq onun üçün kitab oxudular”.

Ağa Məhəmməd şahın tibbi biliklərinin də nə dərəcədə dərin olduğu və öz sağlamlığının qeydinə necə qaldığı əsərdə bu cür açıqlanır (4, s. 174):

“Ağa Məhəmməd şah cavan yaşlarında çox gözəl olub, vücudunun çevikliyini ömrünün axırına kimi qoruyub. O, gigiyena haqqında biliyi ilə öz zəmanəsinin adamlarından iki əsir irəlidə idi. Nəfsinin qabağını elə almışdı ki, bir tikə belə artıq yeməzdi. Həmişə öz yeməyini tərəzidə çəkərdi ki, artıq yeməsin. ...öldürülən günədək vücudu öz çevikliyini saxlamışdı, bədəni iyirmi yaşlı cavanın əndamına oxşayırdı”.

Əsərin başqa bir yerində də şahın necə pəhriz saxlaması haqqında danışılır (4, s. 588):

“Ağa Məhəmməd şah xüsusi rejimlə dolanardı. Az yeyərdi, ömrünün axırlarında bitki yeməkləri ilə keçinərdi...”

Buradan Ağa Məhəmməd şahın öz nəfsini boğmağı bacaran, çox iradəli və müdrik bir insan olduğu məlum olur.

Müəllif Ağa Məhəmməd şahı dövrünün bir alimi kimi qiymətləndirir, onun niyə kitab yazmamasını isə belə izah edir (4, s. 220-221):

“Baxmayaraq ki, Ağa Məhəmməd xan alim idi, ancaq ondan bir kitab belə qalmamışdır. Çünki Qacar xanı o əndazədə şahlıq arzusunda idi ki, vaxtını kitab yazmağa sərf edə bilmirdi. Ağa Məhəmməd xan Kərim xan Zəndin yanında əsir olduğu on altı ildə kitab yazsaydı, çox ehtimal ki, qiymətli külliyyat qoyub gedərdi”.

Romanda Ağa Məhəmməd şahın öz dövrünə görə, yəni o dövrün standartları ilə götürüldükdə ədalətli bir dövlət başçısı olduğu müxtəlif tərəflərdən göstərilir. Məsələn, Ağa Məhəmməd xan hətta ölüm cəzasına məhkum etdiyi müharibə düşməninin övladlarına təqaüd kəsir. Belə ki, xan əsir etdiyi müharibə düşməni Qara Məhəmmədquluya deyir (4, s. 295):

- ...mənimlə vuruşub və əsir düşübsənsə də, səni buraxardım, ancaq məni qətlə yetirməyə qatil tutduğun üçün cəzalanmalısan. Ölümünü özün seç.

Bir az söhbətdən sonra xan məhkumdan son vəsiyyətini soruşanda məhkum deyir (4, s. 296):

“- ...mənim ürəyim xırda uşaqlarıma yanır, onlar məndən sonra yolçuluq edəcəklər”.

Ağa Məhəmməd xan deyir (4, s. 926):

- Övladlarının dolanışığını öhdəmə götürürəm. Laricanda olan əmlakımın bir qismini onlara təqaüd ayıraram.

Müəllif Ağa Məhəmməd şahın xalqa əliaçıq, xidmətlərin mükafatını verən bir hökmdar olduğunu misallarla açıqlayir və bu cəhətdən onun Nadir şahdan üstün olduğunu vurğulayır (4, s. 343):

“Ağa Məhəmməd xan ...öldürülənlərin ailəsinə təqaüd kəsdi. O, təyin etdiyi maaşı səliqəylə həmin şəxsin ömrünün axırına kimi ödəyirdi. Qacar xanı ona edilən xidmətləri mükafatsız qoymazdı. Ancaq müasirlərinin yazdığına görə, Nadir şahda bu keyfiyyət yox idi”.

Aşağıdakı mətndə müəllif şahın əliaçıqlılığı, rəhmdilliyi, dövlət idarəçiliyində insaflı və ədalətli olması haqqında daha geniş açıqlama verirr (4, s. 587-588):
ardı var
Şirvani Ədilli
Teref.az
шаблоны для dle 11.2












Teref.info © 2015
E-mail: n_alp@mail.ru            Telefon: 051 933 93 21            Baş redaktor: Nurəddin (Xoca) İsmayılov
Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
Sayt Webmedia.az tərəfindən hazırlanmışdır.